Botulinum Toksin (Botoks)

Botulinum toksin nedir?

Botulinum toksin, sinir ile kas arasındaki iletiyi taşıyan asetilkolin salınımını baskılayarak hedeflenen kasın etkinliğini azaltan bir maddedir.¹² Etkisi uygulandığı bölgedeki kas üzerindedir ve geçicidir.

Bu sayfa maddeyi tanıtmak için değil, değerlendirmeyi mümkün kılmak için yazılmıştır. Ameliyatsız işlemler bölümündeki bütün yazılar gibi burada da dört soru sorulur: bu uygulama nedir, ne iddia edilmektedir, kanıtı nereye kadar uzanmaktadır ve pazarlama dili nasıl okunur.

Dolgudan farkı: Botulinum toksin dokuya hacim kazandırmaz; kas etkinliğini azaltır.² Dolgu ise dokuya hacim ekler. İkisi farklı hedeflere yönelir ve birbirinin yerine geçmez.

Adlandırma: "Botoks" bir marka adıdır. Halk dilinde bütün botulinum toksin uygulamalarının adı gibi kullanılmaktadır, ancak etken madde adı değildir.³ Bu yazının geri kalanında etken madde adı kullanılmaktadır.

Estetik dışı kullanımlar: Şiddetli migren, odaksal kas sertliği (spastisite) ve aşırı terleme bu maddenin tedavi alanları arasında sayılmaktadır.⁴ Bu yazı yüz çizgilerinde estetik amaçlı kullanımı ele almaktadır; anılan tedavilerin uygulanışı buraya girmez. Bir maddenin başka bir hastalıkta kullanılıyor olması, her ürünün Türkiye'de bütün bu alanlar için ruhsatlı olduğu anlamına da gelmez.

Hangi değişiklikler beklenir, hangileri beklenmez?

Yüzdeki çizgiler tek türde değildir. Kasılmayla belirginleşen mimik çizgileri ile yüz dinlenirken de görülen çizgiler ayrı değerlendirilir.² Madde kas etkinliği üzerinden çalıştığı için mimik çizgilerinde beklenen değişiklik daha doğrudandır.

Bu ayrım kesin bir sınır değildir. Dinlenme hâlindeki çizgilerin de yanıt verebildiği, buna karşılık derin ve yerleşmiş çizgilerin tek başına bu maddeye tam yanıt vermeyebildiği belirtilmektedir.² Yani "yalnız mimik çizgilerinde işe yarar" ya da "yerleşmiş çizgilere hiç etki etmez" biçimindeki mutlak ifadeler kaynakla desteklenmemektedir.

Beklenmeyecek olanlar da vardır. Kas etkinliğinin azalması, fazla derinin çıkarılmasıyla ya da dokuların cerrahi olarak yeniden yerleştirilmesiyle aynı sonuç değildir.¹² Kaş konumu kaslar arasındaki dengeye bağlı olarak değişebilir, ama bu bir kaldırma ameliyatının karşılığı sayılmaz; alın germe ayrı bir işlemdir ve ayrı bir hedefi vardır.

Etkinin geçici olduğu, bütün değerlendirmenin çıkış noktasıdır. Kalıcı sonuç veren bir uygulama değildir.¹

Etkinliğe ilişkin kanıt ne göstermektedir?

Bu maddenin yüz çizgilerindeki etkisi randomize çalışmalarla incelenmiştir ve kanıt diğer birçok estetik uygulamaya göre geniştir. Bununla birlikte sayılar hangi ürünün, hangi bölgede, hangi ölçütle ve hangi süreyle incelendiğine bağlıdır.

Çalışmalarda etki nasıl ölçülür?

Çalışmalarda "başarı" çoğunlukla bir çizgi şiddeti ölçeğinde belirli bir düzeye inmek olarak tanımlanır ve bu değerlendirmeyi kimin yaptığı önemlidir; katılımcının kendi değerlendirmesi ile hekimin değerlendirmesi ayrı sonuçlardır.

65 randomize çalışmayı ve 14.919 katılımcıyı kapsayan bir sistematik derlemede, kaş arası çizgilerde belirli bir doz kolunun plasebo ile karşılaştırıldığı sonuçlar şöyledir. Dördüncü haftada katılımcının değerlendirdiği başarı için göreli risk 19,45 (yüzde 95 güven aralığı 8,60-43,99; 4 çalışma, 575 kişi), hekimin değerlendirdiği başarı için 17,10 (10,07-29,05; 7 çalışma, 1339 kişi) bildirilmiştir. Derleme bu iki sonucun kanıt kesinliğini orta olarak değerlendirmektedir.⁵

Bu sayılar kişi başına başarı yüzdesi değildir. Göreli risk, etkin tedavi alan grupta başarı bildirilme olasılığının plasebo grubuna göre kaç kat olduğunu gösterir; kişinin sonucunun ne olacağını söylemez. Sayılar belirli bir ürünün belirli bir dozuna ve yalnız kaş arası bölgeye aittir; bütün ürünlere ve bütün yüz bölgelerine genellenemez.

Etki ne zaman başlar, ne kadar sürer?

Burada dört ayrı şey ölçülmektedir ve birbirine karıştırılmamalıdır: kişinin fark ettiği ilk değişiklik, ölçekle saptanan yanıt, yanıtın kaybı ve yeniden işlem yapılmasına kadar geçen süre.

Üst yüzde tek bir ürünü inceleyen bir sistematik derleme 42 yayını değerlendirmiştir. Etkinin başlaması seçilen ölçütlerde çoğunlukla 2 ila 3 gün, bazı çalışmalarda 24 saat olarak bildirilmiştir. Süre için 18 çalışma 4 ay, 4 çalışma 5 ay, 3 çalışma 6 ay ya da daha uzun bulgu vermiştir.⁶ Bu bir havuzlanmış tek süre değildir; çalışmaların kullandığı ölçütler ortalama süre, ortanca süre ya da katılımcıların en az yarısında yanıtın sürmesi gibi birbirinden farklıdır.

Tek bir randomize çalışma süreyi nasıl ölçtüğünü açıkça tanımladığında sonuç daha okunur olur. Kaş arası çizgileri inceleyen, 185 kişiyi kapsayan ve 6 ay izleyen bir çalışmada süre, hafiflemiş çizginin yeniden orta ya da ağır düzeye ulaşmasına kadar geçen zaman olarak ölçülmüştür. Araştırmacının değerlendirmesiyle ortanca süre etkin tedavi grubunda 137 gün (yüzde 95 güven aralığı 106-141), plasebo grubunda 50 gündür (29-79). Katılımcının değerlendirmesiyle aynı süreler 108 gün (105-142) ve 36 gündür (29-50).⁷

İki ölçüm arasındaki fark, aynı veri kümesinde farklı ölçeklerin farklı sonuç vermesinden kaynaklanmaktadır. Güven aralıkları kişilerin en kısa ve en uzun süresi değildir.

Tekrarlayan uygulamalarda süre değişir mi?

Bu soruyu yanıtlayan veri sınırlıdır ve dikkatli okunmalıdır. Bir çalışmada katılımcı günlüğüne göre ilk fark edilen değişikliğin ortancası 2 gün (yüzde 95 güven aralığı 2-3 gün) olarak bildirilmiş, açık izlem döneminde tekrarlanan uygulamalarla sürenin genel olarak korunduğu görülmüştür.⁸

Korunması, uzaması demek değildir. Ayrıca bu çalışmada ölçülen şey, yeniden uygulamaya kadar geçen zamandır; bu karar çizginin yeniden belirginleşmesine ve çalışma protokolünün koşullarına bağlıdır. İzlem döneminin açık etiketli olması ve grupların bileşiminin değişmesi, aynı kişide etkinin biyolojik süresinin sürekli uzadığı sonucunu desteklemez.⁸

Türkiye'de yetki ve ürün ruhsatı nasıl değerlendirilir?

Burada iki ayrı soru vardır ve birbirinin yerine geçmez. Birincisi uygulamayı kimin yapabileceği, ikincisi kullanılan ürünün ruhsatlı olup olmadığıdır.

Botulinum toksine özgü ayrı bir yönetmelik bulunmamaktadır. Estetik ve kozmetik amaçlı sağlık hizmetinin özel ayakta teşhis ve tedavi kuruluşlarında nasıl sunulacağı, 19 Nisan 2025 tarihli Ayakta Teşhis ve Tedavi Yapılan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmektedir.⁹ Bu yönetmelik 2008 tarihli önceki düzenlemeyi yürürlükten kaldırmıştır; eski metne dayanan açıklamalar güncel değildir.⁹

Yürürlükteki hüküm üç koşulu birlikte arar. Estetik ya da kozmetik amaçlı sağlık hizmeti, tıp merkezi, poliklinik ve muayenehane bünyesinde; tabiplerin eğitim müfredatları veya sertifika ile edinilmiş yetkinlikleri kapsamında; bulundukları sağlık kuruluşunda izin verilen tıbbi uygulamalar çerçevesinde ve poliklinik odası için tanımlanmış fiziki mekân ile asgari tıbbi donanım sağlanmak şartıyla sunulabilir.⁹

Bunun okura anlamı şudur. Hekimin yetkinliği ile kuruluşun yetkisi ayrı şeylerdir ve ikisi birlikte aranır. Tek başına bir diploma ya da bir kurs belgesi bu koşulların tamamını karşıladığını göstermez.

Bu hüküm özel ayakta teşhis ve tedavi kuruluşlarını kapsamaktadır. Bütün kurum türleri için meslek ve unvan bazında eksiksiz bir yetki listesi bu metinden çıkarılamaz.

Ürünün ruhsatlı olup olmadığı nasıl sorulur?

Ürün sorusu yetki sorusundan ayrıdır ve Türkiye'de somut bir gerekçesi vardır. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun 7 Şubat 2024 tarihli mektubunda, ruhsatlı ürünlerin sahtelerinin piyasada bulunduğu ve botulinum toksin içerdiği söylenen ruhsatsız ürünlerin yasal tedarik zinciri dışından temin edildiği bildirilmektedir. Aynı belgede Türkiye Farmakovijilans Merkezine ulaşan botulizm vakalarında anlamlı bir artış olduğu belirtilmekte; bu ürünlerde saflık bozukluğu, steril olmama, partikül bulunması, bulaş ve doz farklılığı riskleri sayılmaktadır.¹⁰

Kurum, hekimlerin ruhsatlı ilaçlar dışında ürün kullanmaması gerektiğini yazmaktadır.¹⁰ Okur açısından sorulabilecekler şunlardır:

• Kullanılacak ürün Türkiye'de ruhsatlı mı ve Kısa Ürün Bilgisi gösterilebiliyor mu
• Önerilen kullanım alanı o ürünün Kısa Ürün Bilgisi'nde yer alıyor mu
• Ambalaj, son kullanma bilgisi ve yasal tedarik kaydı doğrulanabiliyor mu

İlaç ambalajlarında karekod bulunması zorunludur ve İlaç Takip Sistemi üzerinden sorgulanabilir; sistem kayıt, geri çekme durumu ve son kullanma bilgisine erişim sağlar.¹¹ Ancak aynı Kurum belgesi, sahte ürünlerde ruhsatlı ürünlerden kopyalanmış karekodların kullanıldığını bildirmektedir.¹⁰ Bu nedenle bir karekodun sistemde görünmesi tek başına ürünün gerçek olduğunun kanıtı sayılmaz.

Riskler ve istenmeyen etkiler nelerdir?

Bu bölümdeki sayılar belirli ürünlere, belirli bölgelere ve belirli çalışma kümelerine aittir. Bir bölgede ölçülen oran başka bir bölgeye taşınamaz ve hiçbiri tek bir kişinin riski değildir.

Bölgesel etkiler

Üst yüzdeki kayıt çalışmalarını birleştiren bir meta analizde, ilk uygulama döneminde etkin tedavi grubunda plaseboya göre daha sık görülen bulgular göz kapağı düşmesi, göz kapağında duyu yakınması, deride gerginlik, kaş düşmesi, göz kapağında ödem ve yüz ağrısıdır.¹² Çalışma bu etkilerin çoğunlukla hafif ya da orta şiddette ve geçici olduğunu bildirmektedir.¹²

Bunlardan yalnız birini seçip diğerlerini anmamak yanıltıcı olur. Aynı çalışmanın tablosunda bir bölüm hücrede sayı yerine farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığını belirten bir işaret bulunmaktadır; bu işaret sıfır olay anlamına gelmediği için o hücrelerden oran üretilemez.¹²

Genel bir karşılaştırma isteniyorsa yukarıda anılan sistematik derlemenin tahmini kullanılabilir. Derlemede büyük istenmeyen etki için Peto oran oranı 3,62 (yüzde 95 güven aralığı 1,50-8,74; 8 çalışma, 1390 kişi), herhangi bir istenmeyen olay için göreli risk 1,14 (0,89-1,45; 8 çalışma, 1388 kişi) bildirilmiştir. Birincinin kanıt kesinliği orta, ikincinin düşüktür.⁵ Derlemede bildirilen büyük istenmeyen etkiler başlıca göz kapağı düşmesidir; bu sınıf hayati tehlikeyle eşanlamlı değildir.⁵

Alt yüzde uygulama yapıldığında gülümsemede ve ağız işlevinde değişiklik olabileceği anatomik bir derlemede ele alınmaktadır.¹³ Bu kaynak olasılığı açıklar, sıklığını ölçmez. Üst yüz için bildirilen oranlar alt yüz için kullanılamaz.

Uzağa yayılım ve acil belirtiler

Ürün bilgisinde, maddenin uygulandığı alandan uzaktaki kaslarda da etki gösterebileceği ve bu durumda yutma, konuşma ya da nefes alma güçlüğü gelişebileceği belirtilmekte; bu belirtilerde acil değerlendirme istenmektedir.¹

Bu uyarı ile yukarıdaki bölgesel etkiler aynı sıklıkta değildir ve yan yana sıralanmamalıdır. Yüz çizgilerinde estetik kullanım için bu duruma özgü bir sıklık verilmemektedir.¹

Uygulama alanında etkin enfeksiyon bulunması, sinir ve kas hastalıkları ve daha önce bu maddeye bağlı istenmeyen etki yaşanmış olması değerlendirmede ayrıca ele alınan başlıklardır.¹

Etkinin azalması her zaman direnç anlamına mı gelir?

Gelmez. Bu maddeye karşı bağışıklık sisteminin geliştirdiği nötralizan antikorlar ölçülebilmektedir, ama antikor saptanması ile etkinin klinik olarak kaybolması aynı şey değildir.

Farklı endikasyonlardaki 33 çalışmayı birleştiren bir meta analizde, değerlendirilebilen 5876 kişinin 27'sinde antikor gelişimi bildirilmiştir; bu yüzde 0,5'tir (yüzde 95 güven aralığı 0,3-0,6). Çalışma sonunda pozitif kalanlar 16 kişidir, yüzde 0,3 (0,1-0,4). Endikasyonlar arasındaki tahminlerin yayılımı yüzde 0 ile 1,4 arasındadır.¹⁴

Estetik gruplar ayrı verilmiştir. Kaş arası çizgi grubunda 810 kişinin 3'ünde antikor gelişimi bildirilmiştir, yüzde 0,4 (0-0,8). Göz dışı çizgi grubunda 915 kişide olay bildirilmemiştir; bu sıfır için güven aralığı verilmemiştir ve sıfır olay riskin bulunmadığının kanıtı değildir. Her iki estetik grupta çalışma sonunda antikor pozitifliği bildirilmemiştir.¹⁴

Belirleyici olan şudur. Antikor gelişen 27 kişinin yalnız 5'i gerçek ikincil yanıtsızlık ölçütünü karşılamıştır ve bunlar tıbbi endikasyon gruplarındadır.¹⁴ Dolayısıyla "her tekrar etkiyi azaltır" da "direnç hiç gelişmez" de bu veriyle desteklenmemektedir. Ürünler arasında bu açıdan bir üstünlük sıralaması da bu kaynaktan çıkarılamaz.

Gebelik ve emzirmede ne bilinmektedir?

Gebelik: Birleşik Krallık'taki teratoloji bilgi servisi, insan gebeliğine ilişkin verinin sınırlı olduğunu belirtmekte ve kozmetik amaçlı kullanımdan kaçınılmasını önermektedir.⁴ Bu, zararın kesin olarak gösterildiği anlamına gelmez; verinin yetersiz olduğu anlamına gelir.

Gebelik fark edilmeden uygulama yapılmışsa aynı kaynak, annede sistemik bir etki görülmediği durumda fetüs açısından riskin düşük beklendiğini, kararın kişiye göre değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.⁴ İstemeden maruz kalmak kendiliğinden bir zarar anlamına gelmez.

Emzirme: İlaçların anne sütüne geçişini değerlendiren kurumsal veri tabanının 15 Eylül 2026 tarihli güncellemesinde, süt ölçümlerinin tek bir etken maddeyle sınırlı olduğu ve küçük örneklemlerde saptanamayan ya da çok düşük düzeyler bildirildiği belirtilmektedir. Aynı kayıt, kronik migren tedavisi bağlamında kullanımın kabul edilebilir görüldüğünü aktarmakta, buna karşılık nedenselliği gösterilmemiş bir bebekte şişlik olgusunu da içermektedir.¹⁵

Bir tıbbi endikasyon için verilen görüş, bütün ürünler ve estetik amaçlı kullanım için koşulsuz onay sayılmaz. "Kesinlikle güvenlidir" de "emzirmeyi mutlaka bırakın" da bu kayıtla desteklenmemektedir.

Pazarlama dili nasıl okunmalıdır?

Bu maddenin çevresinde yerleşmiş bir adlandırma dili vardır ve adlandırmalar çoğu zaman içerik hakkında bilgi vermez.

"Bebek botoksu" neyi ifade eder?

Bir kurum açıklamasında bu ad, ayrı bir madde ya da ayrı bir işlem değil, miktarı azaltılmış bir uygulamayı tarif eden bir adlandırma olarak açıklanmaktadır.¹⁶ Yani içerik aynıdır.

Adın kendisi daha güvenli, daha doğal ya da yaşlanmayı önleyici bir sonucun kanıtı değildir. Bu adla sunulan uygulamanın standart uygulamaya göre üstün güvenlik ya da önleyici etki verdiğini gösteren karşılaştırmalı bir kanıt bu taramada bulunamamıştır.

"İğnesiz botoks" aynı şey midir?

Bu adla sunulan krem ve cihazların enjeksiyonla aynı şey olduğunu gösteren bir kanıt bulunmamaktadır. Deneysel bir topikal jel formülasyonu plasebo kontrollü bir çalışmada incelenmiştir;¹⁷ yani konuda araştırma yapılmamış değildir. Ancak bir araştırma formülasyonunun incelenmiş olması, bu adla satılan bir ürünün aynı içeriğe sahip olduğunu, Türkiye'de ruhsatlı olduğunu ya da enjeksiyonla eşdeğer sonuç verdiğini göstermez.

Bir ürün için bu soru sorulabilir: içeriği nedir, Türkiye'de hangi statüdedir ve enjeksiyonla doğrudan karşılaştırıldığı bir çalışma var mıdır.

Mutlak ifadeler

"Kalıcı etki", "mimikler kesinlikle korunur" ve "ameliyatsız yüz germe" gibi ifadeler kaynaklarla desteklenmemektedir. Etki geçicidir,¹ süre ölçüme ve ürüne göre değişmektedir,⁶⁷ ve kas etkinliğinin azalması cerrahi bir kaldırmanın karşılığı değildir.²

Bu yazıdaki sayılar nasıl okunmalıdır?

Bu yazıda bir uygulama takvimi, doz, ünite ya da seans sayısı verilmemektedir. Bölümün amacı uygulamayı tarif etmek değil, sunulan iddiaların nasıl değerlendirileceğini göstermektir.

Her sayı hangi üründe, hangi bölgede ve hangi ölçütle elde edildiğine bağlıdır. Kaş arası çizgilerde ölçülen bir sonuç göz çevresine, bir ürünle elde edilen bir süre başka bir ürüne taşınamaz.

Göreli risk ve oran oranı kişisel başarı yüzdesi değildir. Bunlar iki grubun karşılaştırılmasından çıkar ve bir kişinin sonucunu öngörmez. Güven aralığı da kişilerin yaşayacağı en kısa ve en uzun süre değildir.

Etkinin başlaması, ölçekle saptanan yanıt, yanıtın kaybı ve yeniden uygulamaya kadar geçen süre dört ayrı ölçümdür. Bir çalışmanın bildirdiği süre, hangi tanımı kullandığı bilinmeden başka bir çalışmanınkiyle karşılaştırılamaz.

Farklı çalışmalardan gelen sıklıklar toplanamaz. Bir tabloda sayı yerine "anlamlı değil" işareti bulunması sıfır olay anlamına gelmez.

Antikor gelişme oranı bütün endikasyonları birleştirmektedir ve estetik kullanıma ait kişisel bir risk değildir.

Bir risk için bu yazıda sayı verilememesi, o riskin bulunmadığı anlamına gelmez.

Kaynaklar

1. US Food and Drug Administration. OnabotulinumtoxinA reçete bilgisi, revizyon Ekim 2024. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. accessdata.fda.gov ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

2. Small R. Botulinum toxin injection for facial wrinkles. Am Fam Physician. 2014;90(3):168-175. DOI kaydı yoktur. PMID 25077722 ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

3. American Society of Plastic Surgeons. Botulinum toxin. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. plasticsurgery.org ↩

4. UK Teratology Information Service. Exposure to botulinum toxin in pregnancy. Sürüm 4.0, Eylül 2023. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. uktis.org ↩ ↩² ↩³

5. Camargo CP, Xia J, Costa CS, ve ark. Botulinum toxin type A for facial wrinkles. Cochrane Database Syst Rev. 2021;7:CD011301. doi:10.1002/14651858.CD011301.pub2 ↩ ↩² ↩³

6. Nestor M, Cohen JL, Landau M, ve ark. Onset and duration of abobotulinumtoxinA for aesthetic use in the upper face: a systematic literature review. J Clin Aesthet Dermatol. 2020;13(12):E56-E83. pmc.ncbi.nlm.nih.gov ↩ ↩²

7. Ascher B, Rzany B, Kestemont P, ve ark. Liquid formulation of abobotulinumtoxinA: a 6-month, phase 3, double-blind, randomized, placebo-controlled study of a single treatment, ready-to-use toxin for moderate-to-severe glabellar lines. Aesthet Surg J. 2020;40(1):93-104. doi:10.1093/asj/sjz003 Bu yayının 2021'de bir düzeltmesi yayımlanmıştır; düzeltme dinlenme hâlindeki yanıtın zaman içindeki seyrine ilişkindir ve burada aktarılan süre sonuçlarını değiştirmemektedir. doi:10.1093/asj/sjab111 ↩ ↩²

8. Wu Y, Fang F, Lai W, ve ark. Efficacy and safety of abobotulinumtoxinA for the treatment of glabellar lines in Chinese patients: a pivotal, phase 3, randomized, double-blind and open-label phase study. Aesthetic Plast Surg. 2023;47(1):351-364. doi:10.1007/s00266-022-03164-3 ↩ ↩²

9. T.C. Sağlık Bakanlığı. Ayakta Teşhis ve Tedavi Yapılan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 19 Nisan 2025, sayı 32875; madde 6 ve madde 38. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. antalyaism.saglik.gov.tr ↩ ↩² ↩³

10. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, Farmakovijilans ve Kontrole Tâbi Maddeler Dairesi Başkanlığı. Ülkemizde ruhsatlandırılmamış botulinum toksini etkin maddeli ürünlerin kullanılmaması hakkında. 7 Şubat 2024. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. Kurum belgesinin kopyası ↩ ↩² ↩³

11. T.C. Sağlık Bakanlığı. İlaç Takip Sistemi Mobil, resmî uygulama açıklaması. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. play.google.com ↩

12. Brin MF, De Boulle K, Liew S, ve ark. Safety and tolerability of onabotulinumtoxinA in the treatment of upper facial lines from global registration studies in 5298 participants: a meta-analysis. JAAD Int. 2024;14:4-18. doi:10.1016/j.jdin.2023.07.021 ↩ ↩² ↩³

13. Yi KH, Lee JH, Hu HW, ve ark. Novel anatomical guidelines for botulinum neurotoxin injection in the mentalis muscle: a review. Anat Cell Biol. 2023;56(3):293-298. doi:10.5115/acb.22.266 ↩

14. Jankovic J, Carruthers J, Naumann M, ve ark. Neutralizing antibody formation with onabotulinumtoxinA treatment from global registration studies across multiple indications: a meta-analysis. Toxins (Basel). 2023;15(5):342. doi:10.3390/toxins15050342 ↩ ↩² ↩³

15. National Institute of Child Health and Human Development. Botulinum toxins, therapeutic. Drugs and Lactation Database (LactMed). Son revizyon 15 Eylül 2026. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. ncbi.nlm.nih.gov ↩

16. Cleveland Clinic. Baby botox. Kurum açıklaması, 10 Şubat 2023. Erişim tarihi: 25 Eylül 2026. health.clevelandclinic.org ↩

17. Glogau R, Blitzer A, Brandt F, ve ark. Results of a randomized, double-blind, placebo-controlled study to evaluate the efficacy and safety of a botulinum toxin type A topical gel for the treatment of moderate-to-severe lateral canthal lines. J Drugs Dermatol. 2012;11(1):38-45. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↩