Karar verirken sorulacak sorular

Karar öncesindeki sorular, neyin istendiğini, seçeneklerin nasıl anlaşılacağını ve henüz açıklanmayan noktaları görünür kılmak için kullanılabilir. Bu yazı, kişinin kendine yöneltebileceği sorulardan görüşmede sorabileceklerine uzanmaktadır. Buradaki liste bir puanlama veya uygunluk testi değildir. Amaç belirli bir işleme karar verdirmek değil, kararın hangi bilgilere ve kişisel önceliklere dayandığını açık tutmaktır; AHRQ'nun ortak karar verme modeli de seçeneklerle birlikte kişinin değerlerini ve tercihlerini ele almaktadır.¹

Neden istiyorum, kimin için istiyorum?

NHS'nin karar öncesi öz değerlendirme soruları, kişinin neyi değiştirmek istediğini ve bunu kendisi için mi, başkasını memnun etmek için mi istediğini ele almaktadır.² Bu başlıkları kendi sözcüklerinizle yanıtlayın; işlemin adını söylemekle yetinmeden, değiştirmek istediğiniz şeyi tarif edin.²

• Görünümümde neyin değişmesini istiyorum ve neden?²
• Bu istek bana mı ait, başka birinin beklentisini mi karşılamaya çalışıyorum?²
• Görünümüm dışında, yaşamımda da bir şeyin değişmesini bekliyor muyum?²

Bu sorulara verilen yanıtlar burada doğru veya yanlış diye puanlanmamaktadır. Örneğin, değiştirmek istediğiniz özelliği anlatan notla bu değişikliğin sizin için neden önemli olduğunu anlatan notu ayrı tutabilirsiniz. İlkine görünümle ilgili hedefinizi, ikincisine o hedefe yüklediğiniz anlamı yazın. Bu, bir tanı koyma yolu olarak önerilmemektedir; yazının soruları düzenleme biçimidir.

Hedef ile o hedefe yüklenen anlamın ayrıntılı açıklaması Gerçekçi beklenti nedir? yazısındadır. Burada o kavramı yeniden tanımlamak yerine, anlatmak istediğiniz değişikliği sorulara dönüştürmek amaçlanmaktadır.

NHS, işlem öncesinde kişinin neden o girişimi istediğini ve ne beklediğini uygulayıcıyla görüşmesini önermektedir.³ Kendi notunuzu görüşmede anlatırken, önce değiştirmek istediğiniz şeyi, ardından neden önemli olduğunu ifade edebilirsiniz.³ Sorunun yalnız "hangi işlem" olarak kalmaması, bu önerinin yazıdaki karşılığıdır.

Neden şimdi, beklemek neyi değiştirir?

NHS, isteğin ne zamandır bulunduğunun, mevcut yaşam durumunun ve işlemin neden şimdi düşünüldüğünün değerlendirilmesini önermektedir.² Bu bölümde zamanlama, iyileşme takvimi olarak ele alınmamaktadır. Sorular, kararın bugün neden önem kazandığını anlamaya yöneliktir.

• Bu değişikliği ne zamandır düşünüyorum?²
• Şimdi düşünmemi tetikleyen belirli bir olay veya durum var mı?²
• Şu anki yaşam durumumla işlemden beklediğim değişiklik arasında nasıl bir ilişki kuruyorum?²

Yanıtlarınızı bir zaman çizelgesi gibi düzenleyebilirsiniz. İsteğin ilk ortaya çıktığı zamanı, bugün aynı kalan tarafını ve sonradan eklenen gerekçeleri ayrı not edin. Buradaki öneri, kendi anlatımınızı düzenlemektir; isteğin ne kadar eski olduğuna göre uygunluk kararı verilmemektedir.

Kurumun soruları, kişinin güncel yaşam bağlamını düşünmesine yöneliktir; belirli bir yaşam olayından sonra herkes için geçerli bir bekleme süresi tanımlamamaktadır.² Dolayısıyla bu bölümde gün veya ay cinsinden bir karar eşiği bulunmamaktadır.

Görüşmeye hangi sorularla hazırlanabilirim?

NHS, önemli soruları önceden yazmayı, görüşme sırasında not tutmayı ve listedeki konuların ele alınıp alınmadığını kontrol etmeyi önermektedir.⁴ Her ayrıntıyı aynı anda sormaya çalışmak yerine, önce yanıtını bilmek istediğiniz konuları belirleyin.⁴

Soru notu: Kısa bir sayfada, anlatmak istediğiniz hedefi ve henüz açıklığa kavuşmamış noktaları ayrı tutabilirsiniz. Hazırladığınız soru, verilen yanıt ve hâlâ anlamadığınız nokta için ayrı yer bırakın. Bu düzen yazının pratik bir önerisidir; doldurulması gereken resmî bir form değildir.

Sorularınızı genel başlıklardan daha belirgin hale getirmeye çalışın. Örneğin yalnız "seçenekler" yazmak yerine, hangi seçenekleri karşılaştırmak istediğinizi; yalnız "sonuç" yazmak yerine, açıklanmasını istediğiniz sonucu belirtin. Burada amaç teknik terimleri öğrenmiş görünmek değil, kendi sorunuzun kaybolmamasıdır. Notlarınızın uzun veya tıbbi bir dille yazılmış olması gerekmemektedir.

Belge ve yetkiyle ilgili sorular Uzman nasıl doğrulanır? yazısında ayrı ele alınmaktadır. Oradaki soru grubunu burada yeniden sıralamak yerine, kararınızla ilgili sorularla o bilgilerin farklı konular olduğunu koruyun.

NHS'nin uygulayıcı seçimi sayfası, görüşme sonrasında yanınızda götürüp okuyabileceğiniz bilgi istemeyi de önermektedir.⁵ Açıklamanın yazılı karşılığını isteyebilir, kendi notunuzla birlikte yeniden okuyabilirsiniz.⁵ Yazılı bilgi isteme sorusunu, görüşmede açıklığa kavuşturmak istediğiniz konunun yanına ekleyin. Elinizdeki metnin hangi sorunuza karşılık geldiğini işaretlemek, bu yazıda önerilen not düzeninin parçasıdır; yalnız bir metin edinmiş olmakla soru listesini tamamlanmış saymayın.

Seçenekleri karşılaştırırken neyi açıklığa kavuşturmalıyım?

Amerika Birleşik Devletleri Sağlık Hizmetleri Araştırma ve Kalite Ajansı (AHRQ), ortak karar vermede seçeneklerin yarar, zarar ve risklerinin kişinin önem verdiği noktalarla birlikte değerlendirilmesini tarif etmektedir.¹ Bu çerçevede soru yalnız hangi seçeneğin bulunduğu değil, o seçeneğin kişinin hedefiyle nasıl ilişkili olduğudur.¹

• Hedeflenen değişiklik bakımından hangi seçenekler bulunmaktadır?⁶
• Bu seçeneklerin olası yararları ve riskleri nasıl farklılaşmaktadır?⁶
• İşlem yapılmaması halinde hangi olası fayda ve riskler söz konusudur?⁶

Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 15(c) ve 15(d) hükümleri, diğer seçenekler ile onların muhtemel etkileri ve reddetme halinde ortaya çıkabilecek fayda ve riskler hakkında bilgi verilmesini düzenlemektedir.⁶ Bu sorular, bir yöntemi seçme talimatı olarak değil, açıklanması gereken karşılaştırmanın çerçevesi olarak kullanılmalıdır.

Karar desteğinin araştırılmış bir karşılığı da bulunmaktadır. Cochrane derlemesi, 209 çalışma ve 107.698 katılımcıda 71 farklı kararı incelemiştir; eklem protezine ilişkin 9 çalışma yer almış, estetik girişimler incelenmemiştir.⁷ Yapılandırılmış karar destekleriyle bilgi, riskleri anlama ve karara katılımda olumlu sonuçlar bildirilmiştir.⁷ Ayrı bir sonuç olan karar pişmanlığını değerlendiren 22 çalışma ve 3707 katılımcının sonuçlarında, olağan bakımla karşılaştırıldığında yüksek kesinlikte kanıtla fark bulunmamıştır.⁷ Bilgi edinme ve karara katılım bulguları ile karar sonrasında ölçülen pişmanlık, derlemede ayrı sonuçlar olarak değerlendirilmiştir.⁷ Buradaki soru listesi ise derlemede sınanmış bir araç değildir; bu yazıyı okumanın estetik girişim sonucunu değiştireceği iddia edilmemektedir.

Yanıtları karşılaştırırken, sizin için önemli olan noktayı da açık tutun. AHRQ'nun modelinde kişinin değer ve tercihleri, seçenekler hakkındaki kanıtın yanında kararın ayrı bir bileşeni olarak yer almaktadır.¹ Listenize yalnız seçenek adlarını değil, karşılaştırmada önem verdiğiniz noktayı da yazın.¹

Yanıtı anlamadıysam veya belirsiz kaldıysa ne yapabilirim?

Anlamadığınız noktayı söyleyebilir, kullanılan sözcüğün açıklanmasını ve gerektiğinde yazılmasını isteyebilirsiniz; NHS bu talepleri görüşme önerileri arasında saymaktadır.⁴ Açıklamanın ardından anladığınızı kendi ifadenizle kontrol etmek de aynı öneriler arasında bulunmaktadır.⁴

• Bu açıklama daha sade sözcüklerle tekrar edilebilir mi?⁴
• Kullanılan terimin anlamı yazılarak açıklanabilir mi?⁴
• Anlaşılan nokta tekrar edilerek doğru anlaşılıp anlaşılmadığı kontrol edilebilir mi?⁴

Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 18. maddesi, bilginin mümkün olduğunca sade ve kişinin anlayabileceği şekilde verilmesini düzenlemektedir.⁶ Bu nedenle anlaşılabilir açıklama istemek yalnız bir iletişim tercihi olarak kalmamaktadır; düzenlemenin bilgi verme çerçevesinde yer almaktadır.⁶

Açık kalan nokta: Notunuzda hangi sorunun yanıtsız kaldığını belirtin. Bir sözcüğün anlamını bilmemekle, sorulan konuya ilişkin açıklamayı henüz almamış olmayı ayrı yazabilirsiniz. İlkinde sözcüğü, ikincisinde asıl soruyu işaretleyin. Bu ayrım, yeni bir tıbbi değerlendirme yapmak için değil, yeniden açıklanmasını istediğiniz noktayı göstermek içindir.

Yönetmeliğin anlaşılabilir bilgi verilmesine ilişkin hükmü, burada bir sonucun garanti edilmesi talebi olarak kullanılmamaktadır.⁶ Sorunun yanıtı anlaşılmadığında önce açıklamanın hangi bölümünün eksik kaldığını ifade edin; bu yazı, belirsiz bir yanıttan hareketle hekimin yeterliği veya işlemin sonucu hakkında hüküm veren bir kontrol listesi sunmamaktadır.

Aynı maddenin 4. fıkrası, hastanın aynı şikayeti hakkında başka bir hekimden de sağlık durumu konusunda ikinci görüş talep edebileceğini düzenlemektedir.⁶ Burada yalnız bu hak belirtilmektedir; ikinci görüşün nasıl alınacağı veya görüşler arasında nasıl seçim yapılacağı anlatılmamaktadır.

Kararı erteleyebilir veya değiştirebilir miyim?

NHS ayrıca görüşmeden sonra karar için düşünme zamanı verilmesini ve kişinin kendisini tamamen rahat hissetmediğinde devam etmek zorunda olmadığını belirtmektedir.³ Bir görüşme yapılmış olması, işlemi yaptırma yönünde karar vermeniz gerektiği anlamına gelmez.³ Buradaki zaman önerisi sabit bir gün sayısı veya Türkiye'ye ilişkin hukuki süre olarak aktarılmamaktadır.

Türkiye'deki hukuki dayanak ayrıca değerlendirilmelidir. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 18. maddesi, acil durumlar dışında bilgilendirmenin hastaya makul süre tanınarak yapılmasını düzenlemektedir.⁶ Bu hüküm, burada herkese uygulanacak belirli bir gün sayısına çevrilmemektedir.

Yönetmeliğin 25. maddesi, kanunen zorunlu haller dışında ve doğabilecek olumsuz sonuçların sorumluluğu hastaya ait olmak üzere, planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddetme ya da durdurulmasını isteme hakkını düzenlemektedir.⁶ Aynı paragraf, tedavinin uygulanmamasının sonuçlarının açıklanmasını ve bunun yazılı belgeyle kaydedilmesini de istemektedir.⁶

Maddenin ayrı paragrafı, bu hakkın kullanılmasının hastanın sağlık kuruluşuna yeniden başvurusunda aleyhine kullanılamayacağını belirtmektedir.⁶ Bu yazı işlem öncesindeki kararın ertelenmesine veya işlemden vazgeçilmesine odaklanmaktadır; uygulanmakta olan tedaviyi durdurma talebinin ele alınışı burada ayrıca anlatılmamaktadır.

Kararı yeniden ele alma: Bu soru listesinin bir sonuç anahtarı bulunmamaktadır. Yanıtları not etmek ile devam etme, erteleme veya devam etmeme kararını yazmak ayrı tutulabilir. Bu, yazının önerdiği düzenlemedir; devam etme yönünde bir sonuç beklenmemektedir.

Kaynaklar

1. Agency for Healthcare Research and Quality. The SHARE Approach: A Model for Shared Decision Making. AHRQ Pub. No. 14-0034-1-EF. Nisan 2016. ahrq.gov ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. NHS. Is a cosmetic procedure right for me? Son inceleme 9 Mayıs 2023. nhs.uk ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

3. NHS. Before you have a cosmetic procedure. Son inceleme 22 Mayıs 2023. nhs.uk ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

4. NHS. What to ask your doctor or other healthcare professional. Son inceleme 12 Ocak 2023. nhs.uk ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

5. NHS. Choosing who will do your cosmetic procedure. Son inceleme 23 Haziran 2023. nhs.uk ↩ ↩²

6. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 1 Ağustos 1998, sayı 23420. Madde 15(c), 15(d), 18 (18/4 dahil) ve 25. saglik.gov.tr ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

7. Stacey D, Lewis KB, Smith M, ve ark. Decision aids for people facing health treatment or screening decisions. Cochrane Database Syst Rev. 2024;1(1):CD001431. doi:10.1002/14651858.CD001431.pub6 ↩ ↩² ↩³ ↩⁴